زیر سقف آسمان

زیر سقف آسمان مقام یک جست وجوگر است.

تجربه جامعه‌شناسی خانواده در ایران: بحران در روش و منش / محمدح سن محقّق معین

سرآغاز:‌ همان‌طور که اعلام کرده بودم در روز 18 خرداد 1393 به دعوت جهاد دانش‌گاهی دانش‌کده‌ی علوم اجتماعی دانش‌گاه تهران، جامعه‌شناسی خانواده در ایران را با تمرکز بیش‌تر بر کتاب "جامعه‌شناسی خانواده‌ ایرانی" (آزاد ارمکی، 1386) با حضور ایشان و تعدادی از مخاطبان محترم نقد کردم. ظاهراً فقط ایبنا گزارشی از این جلسه منتشر کرد که البته متأسّفانه بسیار ضعیف و آبکی است. دوست عزیز ام جناب آقای محقق معین محقق در حوزه‌ی مطالعات خانواده و صاحب نظر در حوزه‌ی ارزش‌یابی نیز لطف کرده بودند و تشریف آورده بودند و گزارشی از آن جلسه تهیه کردند و با کمال مهربانی و احساس مسؤولیت آن را قلمی کردند و نسخه‌ای نیز برای بنده ارسال نمودند. گزارش آقای محقق معین عزیز خیلی دقیق‌تر است؛ اگرچه برخی نکات هنوز جای تصحیح دارد. مثلاً ایشان از قول من نوشته‌اند: "«دکتر آزاد! به چه دلیل خانواده ایرانی را معادل جامعه ایرانی دانسته‌ای؟»". امّا در این‌جا من گفته‌ بودم که دکتر آزاد ارمکی قول کسانی را در کتاب مطرح و نقد کرده است که می گویند: خانواده‌ی ایرانی معادل جامعه‌ی ایرانی است" و در مقام نقد افزوده بودم که مطرح کردن این‌گونه سخنان سطحی و بی‌پایه و بعد نقد آن‌ها در کتابی که قرار است اثری علمی باشد، چه جایی دارد؟! معلوم است که خانواده‌ی ایرانی معادل جامعه‌ی ایران نیست.

در هر حال من از آقای معین بسیار سپاس‌گزار ام و لطف ایشان را قدر می‌دانم. ان شاء‌الله در آینده متن کامل این سخن‌رانی را منتشر خواهم کرد. گزارش ایبنا را نیز در نشانی زیر می‌توانید مشاهده کنید. تقاضا می‌کنم سخنان مرا از وبلاگ خود ام دنبال کنید نه از این‌گونه خبرگزاری‌های نازل: http://www.ibna.ir/vdccoxqip2bqxo8.ala2.html

آن‌چه در زیر می‌آید به‌تمامی نوشته‌ی جناب آقای محقّق معین است. امید که مورد توجّه قرار گیرد.

تجربه جامعه‌شناسی خانواده در ایران: بحران در روش و منش

محمد حسن محقق معین

خرداد 1393

جامعه شناسان ایران در مجموع در طول 50 سال مطالعات در قلمرو خانواده از باب روش علمی و منش اخلاقی دست آورد های قابل قبولی ندارند. در این دومی محافظه کار،نقد ناپذیر و بسته اند و در اولی غیر علمی و متکی بر عقاید قالبی. دکتر باقر ساروخانی در سال 1391 و بعد از آن به من و دکتر حسن محدثی اجازه نداد تا در گروه جامعه شناسی خانواده انجمن جامعه شناسی ایران به نقد آن چه جامعه شناسی خانواده در ایران نامیده می شود!بپردازیم. و زمانی که در فرصتی کوتاه و تصادفی در جلسه 22 اردیبهشت 1393 انجمن نقد مختصری در این گروه مطرح کردم ضمن موضع گیری سریع و صریح در مقابل آن در عدم انتشار متن نقد و تحریف آن همت گماشته شد.

در باب منش اخلاقی بیش از اینها حرف هست؛اما به همین مختصر بسنده می شود اما مشکل بزرگ در جامعه شناسی خانواده در ایران علمی نبودن روش های مطالعه است.علمی نبودن روش منجر به تشخیص غیر معتبر و شناخت ناصحیح از خانواده ایرانی شده است. در نقد مختصر، برخی از دلایل عدم شناخت صحیح از خانواده ایرانی را در سه ضعف بزرگ مطالعات جامعه شناسی خانواده در ایران به شرح ذیل بیان کردم:

· اول: این مطالعات نهادی نیست.خانواده،اقتصاد،آموزش،مذهب،سیاست و رسانه شش نهاد اصلی تعیین کننده امور اجتماعی در دنیای امروز هستند و به نظرم خانواده را می باید ذیل مفهوم عام و جهان گیر پیشرفت و توسعه مورد بررسی و تحلیل نهادی قرار داد. و این کار تا کنون صورت نگرفته است.

· دوم :این مطالعات عمدتا از ضعف علمی مفرط رنج می برد. مثلا تراکمی نیست. برای مثال دو پژوهشگری که در این جلسه و جلسه قبل گروه سخنرانی کردند (دکتر آزاد تحت عنوان :دولتی شدن خانواده در ایران و دکتر جلایی پور با عنوان: خانواده مدنی) از کار هم خبر نداشتند؛ در حالیکه هر دو در یک دانشکده تدریس و تحقیق می کنند! اما به هم ارجاع ندادند!

· سوم: این مطالعات به روز نبوده و از دست آوردهای جامعه جهانی نسبتا بی بهره است.

در همان جلسه به تجربه غنی کشور کوچک قطر در زمینه مطالعات و برنامه های حمایت از خانواده در سطح جهانی اشاره کردم و رونوشتی از سند معتبری در همین زمینه را به همکاران دادم و بخشی از آن را در جلسه قرائت کردم. متاسفانه آقایان دکتر ساروخانی،دکتر علی احمدی و خانوم دکتر شکربیگی این واقعیت آشکار را کتمان کرده و دکتر ساروخانی بعدا درِ گوش من گفت :پسر! تو شاگرد من بودی!دیگر اسم این جزیره را نیاور! و …برای اطلاع بیشتر، فراخوان دوحه برای عمل (Doha Call to Action) پیوست این یادداشت است.

در ادامه در ارتباط با مسائل منشی و روشی در جامعه شناسی خانواده در ایران گزارشی از یک نشست علمی را به روایت خودم که حداکثر دقت و امانت داری را در آن روا داشته ام ؛ تقدیم علاقه مندان می کنم. صدای این نشست ضبط شده و من قصد روایت هر آنچه در این نشست گذشت و فضای دوستانه جلسه که با حضور قریب 30 نفر در یک اتاق 9 متری! به مدت دو نیم ساعت – چهارو نیم تا هفت عصر برگزار شد را ندارم. به همت و قلم دکتر محدثی قرار است تا چند ماه دیگر کتابی در نقد جامعه شناسی خانواده در ایران- احتمالا اولین کتاب در نوع خود!منتشر گردد.احتمالا مشروح گزارش این نشست در آن کتاب بیاید.گزارش نسبتا ناقصی از این نشست در اینجا منتشر شد.

دکترحسن محدثی در روز 18 خرداد 1393 در نهمین نشست از سلسله نشست های جهاد دانشگاهی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران تحت عنوان:«جامعه ایران و جامعه شناسان ایرانی» که به نقد کتاب «جامعه شناسی خانواده ایرانی» اثر دکتر تقی آزاد ارمکی اختصاص داشت! از نقد این کتاب فراتر رفت و به نقد جامعه شناسی خانواده در ایران پرداخت!دکتر آزاد در این نشست حضور داشت و نسبتا صبورانه به نقد حداقل یکساعته دکتر محدثی گوش کرد و البته مختصرا پاسخ گفت.

دکتر محدثی پس از بیان مقدمه لازم و مفصل برای ارائه نقد گفت:

در مجموع جامعه شناسان ایرانی خانواده چند تا عقاید قالبی دارند که در آثار آنها دیده می شود در حالیکه انتظار داریم که بر حسب مطالعات تجربی سخن بگویند و نه ایده ها و ارزش هایشان.به علت این عقاید قالبی نتوانستند مسائل خانواده را در ایران تشخیص دهند.عینک جامعه شناسان ایرانی عقاید قالبی را بسط داده است.

در ادامه جلسه دکتر محدثی به بیان و توضیح شش عقیده قالبییا کلیشه ذهنی (stereotype) با ذکر شواهدی از کتاب مورد نقد و نیز سایر آثار جامعه شناسان خانواده از جمله دکتر ساروخانی، دکتر علی احمدی و دکتر شکربیگی پرداخت.مثال ها را در این روایت نقل نمی کنم.

خانواده مقدس اولین پیش فرض این جامعه شناسان است که من از ( برخی از ) اینها دعوت کردم که در این نشست شرکت کنند! امر مقدس یا ذاتی است؛ یا از چیز دیگری سرچشمه می گیرد؛یا تاثیر اساسی در جامعه دارد.من این چنین ویژگی هایی در خانواده ایرانی ندیده ام! و برعکس آن را دیده ام!مطالعه ای که کردم در مورد دروغ گویی خانم ها که نشان داد که خانم ها خیلی دروغ می گویند! خانم ها در این تحقیق که امکان تعمیم نتایج آن هم وجود ندارد گفته اند که مهمترین دروغ خود را به همسرشان گفته اند! و یا تنش ها و نزاع هایی که در خانواده ها وجود دارد.همه اینها نشان می دهد که خانواده مقدس نیست.

محدثی ادامه داد: دکتر آزاد معتقد است که خانواده محل امن و آرام است و به همین دلیل بر دیگر محیط ها ارجحیت دارد! این دومین عقیده قالبی است.

دکتر حسن محدثی سومین عقیده قالبی جامعه شناسان خانواده ایرانی را فاجعه آمیز ،شوم و اهریمنی دانستن طلاق دانست. محدثی گفت :این اندیشه، مذهبی است و دکتر شکر بیگی از سونامی طلاق صحبت کرده است.

چهارمین عقیده قالبی جامعه شناسان ایران از نظر دکتر محدثی "تاکید بر تحولات خانوادگی بر مبنای یک دوجهی" است. دوگانه فروپاشی و تداوم را در تحلیل حانواده به کار می برند. محدثی در این باره گفت:

"گویا یک نفر در ایران حرف می‌زند و دیگران تکرار می‌کنند! دکتر آزاد با حساسیت زیاد معتقد به عدم فروپاشی خانواده است و این حساسیت زیاد نشان از عقیده قالبی دارد! آزاد در کتاب نوشته است نباید خانواده را به سلاخی ببریم! از مقام یک مصلح صحبت کرده و دیگران معتقد به فروپاشی خانواده را – بدون ارجاع به شخص یا سند خاصی- اهریمنی پنداشته است. آزاد معتقد است که خانواده تداوم دارد و مشکلی ندارد. این دو وجهی یک نگاه قالبی از غرب آمده است! در حالیکه می توانیم از گونه های دیگری غیر از این دو وجهی صحبت کنیم.این نوعِ نگاه وضع خانواده در ایران را پنهان کرده است.آزاد مدام بر کارکردهای مثبت خانواده تاکید می کند."

محدثی پنجمین عقیده قالبی و پیش فرض هایی که از سوی جامعه شناسان حانواده ایرانی تکرار می شوند اما وارسی نمی‌شوند را "در دوران گذار بودن خانواده ایرانی بر مبنای دوگانه سنت – مدرنیته" دانست. محدثی گفت:ما نمی‌دانیم این دوران گذار کی تمام می شود! او در ادامه گفت:این مفاهیمِ کلان قدرت تبیین ندارند.

"خاستگاه بیرونی داشتن مسائل خانواده" به عنوان ششمین عقیده قالبی جامعه شناسان ایرانی از سوی محدثی مطرح شد.از نظر محدثی"اهمیت دادن به نقش دولت در خانواده" یک عقیده قالبی است و جلوی فهم را می گیرد. محدثی گفت: مسائل خانواده به زن و شوهر و فرزندان بر می گردد. در خانواده روابط تام مطرح است.

محدثی در یک جمع بندی از این بخش از سخنانش گفت:

"این شش عقیده قالبی موجب شده است که جامعه شناسان خانواده در ایران کلی، مبهم و ضد ونقیض گویی کنند. این ویژگی ها به کرات در کارشان دیده می شود.گزاره هایی که می گویند علمی نیست و محک تجربی نخورده است.در کار جامعه شناسان خانواده ایرانی دقت وجود ندارد.با این حال زیاد هم حرف می زنند! مدام در تلویزیون، رادیو، مطبوعات و خبرگزاری ها حرف می زنند. اینها شان جامعه شناسی را زیر سئوال می برد."

محدثی در ادامه با نقل قولی از دکتر آزاد از کتاب مورد نقد خطاب به او گفت:

"دکتر آزاد! به چه دلیل خانواده ایرانی را معادل جامعه ایرانی دانسته‌ای؟ در مورد فروپاشی خانواده ایرانی چرا ارجاع نداده‌ای؟ نهایتا به قول روزنامه نگاران اشاره کرده ای! چرا با ژورنالیسم وارد بحث شده ای؟این گزاره ها که در کتاب آورده ای قابلیت بررسی تجربی ندارند! دکتر آزاد جواب بده! نظام اجتماعی سه پایه یعنی چه؟ بر چه اساس می گویی سه نهاد خانواده،دین و سیاست مهمتر است؟ این حرف کلی گویی است و قابلیت بررسی تجربی ندارد.در بحث دولتی شدن خانواده در ایران که اخیرا دوباره مطرح کردید در سخنرانی انجمن جامعه شناسی ضد و نقیض و کلی و مبهم حرف زدید! چرا؟"

دکتر محدثی در ادامه نقد خویش به دو موضوع دیگر اشاره کرد. یکی افسانه تعدد علل که در آثار جامعه شناسان خانواده در ایران بسیار طرح می شود و دیگری محافظه کار بودن آنان. محدثی در توضیح افسانه یاد شده گفت:

"پدیده های اجتماعی علل گوناگونی دارد؛ اما در مقام تبیین باید علل را دقیق کرد.علل قریب و علل بعید به تفکیک مطرح شود.مدل دقیق ساخته شود.مثلا دکتر علی احمدی در کتاب تاخیر ازدواج که اخیرا توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی منتشر شده در مدلی برای تبیین تاخیر ازدواج در ایران تقریبا همه متغییرهای عالم! را وارد مدل کرده است!در حالیکه باید دقیق تر صحبت کرد،متغییرهایی در مدل بیاید که قابل دست کاری باشند تا بتوانیم معلول را تبیین کنیم."

دکتر محدثی در ادامه گفت:پیش فرض ها و عقاید قالبی موجب شده است تا نتوانیم خانواده ایرانی و مسائل آن را درست بشناسیم. وی گفت به نظرم رسیده که سه مسئله مهم در خانواده ایرانی قابل رهگیری است و شواهد آماری و برخی تحقیقات مسئله خیزی در سه قلمرو خانواده ایرانی را به ذهن متبادر می کند که باید بیشتر روی آن کار کنیم:

· به تعویق افتادگی خانواده

· روابط تعارض آمیز در خانواده

· کوتاه مدت شدن خانواده

محدثی در پایان این بخش از نشست گفت:

خانواده در ایران مساله دار شده است.خانواده سنتی، از دست رفته است و خودجوش در حال بازسازی است.جامعه شناسان خانواده ایرانی با عینک عقاید قالبی نتوانستند این مسائل را شناسایی کرده و راحل های مناسب پیشنهاد نمایند.

درادامه نشست یکی از گرداننده گان جلسه ضمن تشکر از دکتر آزاد که در خلق این فرصت نقشی به سزا داشته است ؛ از او خواست که پاسخ نقد را بدهد.

دکتر تقی آزاد ارمکی گفت:

کلی گویی و پراکنده کاری را قبول دارم.کاری که خود محدثی هم کرده است!من چون می خواهم راجع به جامعه ایران صحبت کنم وارد جامعه شناسی خانواده شدم.جامعه شناس ایرانی ناچار است که به دین و خانواده و دولت بپردازد و در مورد خانواده کتاب بنویسد همانطور که جامعه شناس فرانسوی ناچار است که در مورد کار و شغل کتاب بنویسد!سه نهاد دین و دولت وخانواده در ایران اهمیت دارند و دیگر نهادها تحت تاثیر این سه نهادند وگرنه 800 تا نهاد داریم.نهاد اقتصاد مستقلا اهمیت ندارد و تحت تاثیر دولت است.

آزاد تقریبا با همین بیان و ترتیبات درادامه به نه مورد زیر اشاره کرد:

یک.من معتقدم خانواده مهم است و نه اینکه مقدس است،اما دیگران گفته اند و این عقیده قالبی است.

دو.من نگفتم خانواده محل امن و آرام است؛بلکه گفتم که خانواده امنیت ایجاد می کند.

سه.من نگفتم که جدایی امری اهریمنی است!من از طلاق آسان هم سخن گفته ام.

چهار. من فروپاشی و ثبات را مطرح می کنم و نه فروپاشی و تداوم را.

پنج.من مخالف پارادایم سنت و مدرنیزیم،مفهوم گذار و تحلیل فونکسیونالیستی خانواده هستم.

شش.من خانواده را دارای مشکل می دانم.

هفت.چند عاملی یک کلیشه است و من تحلیل نسلی می کنم.

هشت.من می پذیرم که جامعه شناسان ایرانی کلی گویی می کنند.

نه.با محدثی اختلاف رویکرد دارم.او مارکسی است و من وبری هستم.

دکتر آزاد همچنین گفت:

به نظر من روابط اجتماعی تام در خانواده ایرانی وجود ندارد چون هسته ای ناب نیست.درست است که روابط درونی خانواده مهم و تاثیر گزار است اما در ایران بین نهادهای اجتماعی رابطه ناموزون وجود دارد.خانواده در ایران در چنگ دولت و رسانه است.من هم این کلیشه ها را در کار جامعه شناسان خانواده ایرانی می بینم! نمونه اش هم کتاب علی احمدی است! اما این کلیشه ها را من ندارم.

در ادامه جلسه از حاضران خواسته شد تا اظهار نظر نمایند. چند نفر صحبت کردند. از جمله خانوم دکتر مهری بهار(همسر دکتر آزاد) که در نقد محدثی و دفاع از آزاد صحبت طولانی داشتند.

مطالعه بیشتر:

http://www.slideshare.net/slideshow/embed_code/34723222

https://www.academia.edu/7053306

پیوست یادداشت

متن فراخوان دوحه برای عمل به انگلیسی و فارسی:

https://www.academia.edu/7020425

http://www.slideshare.net/slideshow/embed_code/34575215

http://www.difi.org.qa/about/doha-call-to-action

http://d1ut5qew9qw9tl.cloudfront.net/app/media/3279

توجه:همه برجسته سازی ها و عکس در فراخوان از اینجانب است.معین

Doha Call to Action

فراخوان دوحه برای عمل ( در دفاع از خانواده)

17 آوریل 2014

ما نمایندگان جامعه مدنی،دانشگاهی،سیاست گذاران و افرادی که در کنفرانس بین المللی ی سازمان یافته دردوحه قطر در 16 و 17 آوریل 2014 توسط موسسه بین المللی خانواده دوحهعضوی از بنیاد قطر برای آموزش،علم و توسعه اجتماعی– برای گرامیداشت بیستمین سالگرد سال بین المللی خانواده مشارکت کردیم؛موضوع اصلی کنفرانس"توانمندسازی خانواده :معبرتوسعه" را مورد توجه قرار داده و مجددا تاکید می کنیم که خانواده نه تنها یک واحد گروهی بنیادی جامعه است ؛بلکه عامل بنیادی برای توسعه فرهنگی،اقتصادی و اجتماعی پایدار بوده و بر اهمیت طراحی،اجرا و پایش سیاست های خانواده محور به خصوص در قلمرو ریشه کنی فقر،اشتغال کامل،کارشایسته،تعادل کار و زندگی و یکپارچگی اجتماعی و انسجام بین نسلی پافشاری کرده و مصریم که موفقیت اهداف توسعه به خصوص آنهایی که با ریشه کنی فقر،آموزش بچه ها،به خصوص دختران و کاهش مرگ و میر مادران ارتباط دارد به میزان قابل توجهی به چگونگی توانمند شدن خانواده ها و انجام کارکردهای بیشمارشان بستگی داشته و تاکید می نمائیم که آن اهداف باید بیشتر بر خانواده متمرکز بوده و رویکرد جامعی برای رفع برخی از چالش های مزمن توسعه از قبیل نابرای و محرومیت اجتماعی ارائه نموده ، دولت ها را به قدرت سپاری و قادرسازی خانواده ها برای مشارکت در توسعه با انجام اقدامات زیر فرا می خوانیم :

1. تدوین سیاست های جامع و منسجم با رویکرد یکپارچه بین بخشی برای حمایت از پایداری خانواده و برپایی/تقویت سازوکار ملی برای تدوین سیاست ها و برنامه های خانواده محور و تخصیص منابع مالی و انسانی کافی برای اجرا، پایش و ارزشیابی آنها.

2. ارتقای عدالت جنسیتی و توانمندسازی سازی زنان،اصلاح قوانین و سیاست های تبعیض آمیز،بویژه قوانین خانواده و تصویب مقررات برای پایان دادن به ازدواج کودکان و خشونت علیه زنان.

3. به رسمیت شناختن سهم و مسئولیت مردان در خانواده ها،تدوین سیاست هایی برای نشان دادن تاثیر غیبت مردان/پدران در رفاه خانواده و تقویت پدری فعال.

4. تمرکز راهبردهای کاهش فقر بر روی خانواده به مثابه یک واحد و اشعار داشتن به اینکه شکست خانواده می تواند از یک سو ریشه و موجبه و از سوی دیگر ناشی و اثری از فقر بوده و پیشگیری از آن یک الویت است.

5. اتخاذ سیاست هایی برای تضمین تعادل زندگی و شغل، به طوری که مسئولیت های والدی و نگهداری خانواده عمدتا بر عهده زنان نیفتاده و با همکاری بخش خصوصی برای حراست و حمایت کارگران با مسئولیت های خانواده باشد.

6. کمک های مهم همه نسل ها به هم در خانواده، ارزشمند و طراحی و اجرای سیاست ها برای تقویت انسجام و همکاری بین نسلی و ارتقای ارتباطات درون خانوادگی ی بهداشتی باشد.

7. تضمین جمع آوری نظام مند داده ها و آمارها از نیک بودِ خانواده و همکاری در تبادل تجارب موفق در سطوح ملی،منطقه ای و بین المللی.

8. تدوین و اجرای سیاست ها و مداخله های خانواده محور برای تقویت و حمایت خانواده ها ی در موقعیت های آسیب پذیر(از قبیل ناسازگاری، بلاهای طبیعی و بهداشت همه گیری ها شامل و یروس نقص ایمنی اکتسابی انسان/ ایدز و مالاریا).

9. ایجاد محیط توانمندساز برای همکاری و کمک معنادار سازمان های جامعه مدنی در طراحی،اجرا و پایش برنامه ها و سیاست های خانواده و رفع موانع تاسیس،کار و تامین بودجه ی سازمان های غیر دولتی.

10. اشعار به جایگاه مرکزی خانواده ها در توسعه پایدار و تضمین اینکه خانواده ها جزء لاینفک برنامه توسعه بعد از 2015 باشند.

Advertisements

No comments yet»

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: